Gulpen (Limburgs: Gullepe of Gulpe) is een plaats in het Zuid-Limburgse Heuvelland.
Tot 1999 vormde het, tezamen met een aantal andere kernen, de gemeente Gulpen.
Sinds genoemd jaar is deze gemeente samengevoegd met de voormalige gemeente Wittem. De nieuw ontstane fusiegemeente heet Gulpen-Wittem.
De plaats zelf ontleent haar naam aan het riviertje de Gulp, dat dwars door het centrum van het dorp loopt en het dorpsgezicht typeert.
Op het oude kerkhof staat een romaanse toren, die waarschijnlijk uit de 11e eeuw dateert en het enige nog bestaande deel is van een middeleeuwse dorpskerk.
Gezien haar bouw (muren van 1,5 tot 2 m dikte) en haar ligging heeft zij waarschijnlijk oorspronkelijk tevens als verdedigingstoren gediend, waar ook de plaatselijke bevolking bij dreigend gevaar haar toevlucht kon zoeken.
De voormalige pastorie die tegen de toren aanleunt, dateert uit 1732.
Zij wordt nu verhuurt als luxe groepsaccommodatie.
De huidige neoromaanse Sint-Petruskerk dateert uit 1924 en werd ontworpen door Caspar Franssen.
Als gemeentehuis wordt een voormalig klooster gebruikt dat in 1932 volgens een ontwerp van Alphons Boosten werd gebouwd.
Een jaarlijks terugkerend evenement in juni is de Nacht van Gulpen, een wandeltocht van 70 km waar ieder jaar iets meer dan duizend wandelaars aan meedoen.
De naam Gulpen komt men in het land nogal eens tegen, doordat een daar gebrouwen bier deze plaatsnaam in het merk voert:Gulpener bier
Een ander landelijk bekend Limburgs biermerk Brand, wordt vanouds gefabriceerd in de naburige plaats Wijlre, die tot dezelfde gemeente behoort.
De plaatselijke middelbare school (vmbo, havo, atheneum & gymnasium) heet Sophianum.
De plaatselijke carnavalsvereniging heet: CV de Gaarekiekere Gullepe.
Gulpen is gelegen aan de doorgaande weg Maastricht-Vaals-Aken.
Ze heeft een regionale functie en heeft dus een hoog voorzieningenniveau.
Een eigentijds en fraai vormgegeven winkelcentrum en een internationaal busstation met rechtstreekse verbinden naar o.a. Aken, Maastricht, Valkenburg aan de Geul en Heerlen.
Koopavonden zijn er op donderdag en vrijdag en gratis parkeren kunt u al op twee minuten van het winkelcentrum.
Gulpen neemt op toeristisch gebied een bijzondere plaats in en dat is niet alleen vanwege zijn ligging in het stroomgebied van de Geul en de Gulp!
De Gulp is bij Slenaken een klein stroompje dat in Belgie in Henri Chapelle ontspringt.
De inmiddels 17 kilometer lange beek heeft echter inmiddels al een diep dal uitgesleten.
Nu zijn er in Gulpen ongeveer 2230 brievenbussen met 4250 inwoners.
Er zijn twee basisscholen en er is nu ook een scholengemeenschap gevestigd voor vmbo, havo en vwo, het Sophianum.
Geschiedenis
Gulpen is ontstaan op een kruispunt van oude (Romeinse) wegen én op een punt waar verschillende rivierdalen (Geul, Gulp en Eyserbeek) bij elkaar komen.
Dat er in Gulpen al in de Romeinse tijd sprake was van bewoning, blijkt uit de restanten van een Romeins heiligdom die er gevonden zijn.
Bij een doorwaadbare plaats in de Geul van de weg van Maastricht naar Aken werd in de vroege Middeleeuwen een 'motte' gebouwd.
Het is de voorganger van het kasteel Neubourg dat na 1288 gebouwd werd.
Het kasteel kreeg na ingrijpende verbouwingen in 1732 en 1774 zijn huidige aanzicht.
Gulpen is een Karolingisch koningsgoed.
In een akte van juni 1226 bevestigt keizer Frederik 11 dat keizer Hendrik 11 (tussen 1002 en 1024) delen van Gulpen heeft geschonken aan het Mariastift te Aken.
Bij Gulpen behoorde toen ook het dorp Margraten, dat 'Gulpen op de Berg' werd genoemd.
De oudste naamsvermelding is 'Golopia'.
Dit komt van het Oud-Germaanse 'Guli' dat 'Geul’ betekent en 'Apja' wat een verkleinvorm van een waternaam is.
Gulpen behoorde in de Middeleeuwen tot de heerlijkheid Rode: het land van 's-Hertogenrade.
